Mijn Systeem: daten met een bosui

Een verhaal over een schaker die een woordspelletje gaat spelen en tot de ontdekking komt dat strategische schaakinzichten hierbij heel goed van pas komen. Volgende week zal hij het spelletje voor de honderdste keer gespeeld hebben. Verwachte score: 98 uit 100, met dank aan Nimzowitsch. Een longread, gebaseerd op bijna drie maanden onderzoek.

Houden schakers ook van andere spelletjes en misschien ook van taal? Wat het laatste betreft: ik denk van wel, ook al kleeft er soms een profiel van ‘nerd’ aan schakers. Een kleine minderheid beantwoordt hier misschien aan, maar het overgrote deel van de schakers lijkt verdacht veel op heel  gewone mensen, niet zelden met ook een alfa-kant. Als je niet van taal houdt, jammer maar misschien kan deze column je op andere gedachten brengen?  

Als pensionado ludens (spelende ouwe lul) zocht ik bij het klimmen der jaren een mentale schijf van vijf, ter verhoging van mijn geestelijke  weerbaarheid. Ik ging als NRC-lezer online o.a. het woordspelletje Vorto spelen. Dat speel je op een rechthoekig bord met 6 x 5 vakjes, een half schaakbord dus.

Gaandeweg ontwikkelde ik  een systeempje in de hoop  het spel te kunnen kraken.

Mijn Systeem, geïnspireerd (met een vette knipoog) op de klassieker van Nimzowitsch, heeft twee pijlers:

  1. Daten met een bosui
  2. De klinkerverdubbelaar

Uitleg spel

Uit het niets moet je een vijfletterwoord raden in maximaal zes pogingen waarbij je telkens  een woord van vijf letters invoert. Een vakje kleurt geel als de letter goed is geraden maar de plek niet. Een vakje kleurt groen als letter en  plek kloppen. We zullen het verderop aan de hand van voorbeelden zien.

Uitleg strategie

De vier centrale velden op het schaakbord, het centrum, hebben een cruciale strategische betekenis. Ik bedacht dat klinkers die rol hebben in het woordspelletje. Mijn strategie is gebaseerd op het zo snel mogelijk verkrijgen van duidelijkheid over de klinkers in het te raden woord. Dat is meer dan het halve werk. Een schaker wil vaak ook graag snel duidelijkheid over het centrum.

1 Daten en bosui

Daten herbergt de klinkers a en e. Plus  drie medeklinkers. De a, e en n zijn  de meest voorkomende letters in de Nederlandse taal, aldus onderzoek over letterfrequentie. De d en t scoren ook  hoog. Vandaar de keus voor daten.
Bosui met de klinkers o, u en i voer ik standaard bij mijn tweede poging in. Hierna is duidelijk welke klinkers het te raden woord in elk geval bevat.

 2 De klinkerverdubbelaar

De klinkerverdubbelaar,  in te zetten bij de derde poging moet onthullen  of een gescoorde klinker nóg een keer in het woord voorkomt. Dat komt best vaak voor, dat wil je dus zo snel mogelijk weten.

Meer strategie komt er niet aan te pas. Maar er dringt zich nog wel een belangrijke vraag op: hoe zit het met de y,  de lange ij en de korte ei?
De ypsilon (of Griekse y of i-grec) is formeel geen klinker maar wel als zodanig aan te merken indien uitgesproken als een i, zoals in hobby  en rugby. Uitgesproken als j, zoals in yucca (plant) is de y een medeklinker. De ypsilon is dus te zien als een halve klinker.  Nuttig  om in het achterhoofd te houden.

Goed ook om te weten dat de lange ij en korte ei in feite niet bestaan. Dit zijn qua uitspraak lettercombinaties. IJsco is geen vier- maar een vijfletterwoord (de lange ij bestaat uit een klinker en een medeklinker, de j). De korte ei in b.v. eikel bestaat uit twee klinkers. Grappig, maar voor het spel niet van belang: IJsco schrijf je aan het begin van de zin bij wijze van uitzondering met twee hoofdletters, (dus niet het consequente maar onooglijke Ijsco).   Eikel schrijf je natuurlijk met slechts een hoofdletter, dus niet EIkel.

Genoeg theorie, nu de praktijk. Laten we wat spelletjes ’naspelen’.

 Deel 2: Mijn systeem in de praktijk, vergelijkbaar met modelpartijen uit deel 2 van het standaardwerk van  Nimzowitsch.

Voorbeeld 1. Gevraagd woord: gunst (maar dat weet je van tevoren natuurlijk niet).


Zo ziet het spel er op je computerscherm uit.  Het toetsenbord geeft  aan welke ingevoerde letters miskleunen zijn (zwarte vakjes). Handig, die kun je dus uitsluiten in je verdere waarheidsvinding.

Spelverloop: Na daten + bosui (vier treffers!) probeer  ik bij mijn derde poging meteen het voor de hand liggende woord kunst.  Bijna goed, levert wel een intikkertje en een simpel ´mat in vier´ op.

Het kan nog mooier dan voorbeeld 1, zie hier een mat in drie.

Voorbeeld 2. Gevraagd woord: stage

Uitleg: Daten met een bosui levert ook hier vier gele treffers op, waarna je het te raden woord  als het ware al van een  presenteerblaadje kunt plukken.

Nog een voorbeeld dat ik graag wil koppelen aan de kracht van mijn strategie.  Maar het is natuurlijk puur toeval.

Voorbeeld 3. Gevraagd woord: boter

Uitleg: Standaardopening levert twee keer twee voltreffers op, groene vakjes, inclusief de belangrijke  beginletter.  De rest is een simpele invuloefening.

Voorbeeld 4. Gevraagd woord: greep

Uitleg: Stap 1 levert een klinker in een groen vakje op. Stap 2 voegt materieel niets toe, maar vertelt wel dat het te raden woord geen andere klinkers bevat, afgezien misschien van de y. Wees hier altijd alert op. Denk aan Nimzowitsch die een vijandelijke vrijpion een schurk noemde die achter de tralies thuishoort (waar Donner een randpion ooit bezong als lief, klein ding).  Zie de  y als een verstekeling aan boord die snel ontmaskerd moet worden!  

Stap 3 zet met zweem weer het instrument van de klinkerverdubbelaar in,  ter beantwoording van de vraag of het te raden woord één of twee e’s bevat. Twee dus, nu nog drie medeklinkers erbij gezocht, in één keer goed geraden. Het oplossend vermogen kunnen we hier misschien zien als een  combinatie van 75 procent systeem en 25 procent taalgevoel, apart.

Voorbeeld 5.  Gevraagd woord: blaas.

Vraagt na de standaardopening daten + bosui – waarvan de klinkeroogst slechts de a is – om inzet van de klinkerverdubbelaar: ik zoek dus een woord met twee a’s, dat begint met een b. Niet lastig en meteen raak!

Voorbeeld 6. Gevraagd woord: trend.

Uitleg: De klinkerverdubbelaar  (gezocht bij poging drie: een woord met twee e’s) scoort hier niet. Geen nood, levert toch het inzicht op dat de e  maar één keer in het te raden woord voorkomt. Vaak essentiële informatie die je een stap dichter bij de oplossing brengt.

Disclaimer: Maar met zo’n geweldige score meteen bij de eerste invoer (afgedwongen geluk door het standaard openingswoord daten, gebaseerd op letterfrequentie) heb je verder geen systeem meer nodig.  Als naast het diagram een evaluatiebalk zou meelopen, dan zou die na invoer van daten al omhoog schieten naar een totaal gewonnen stelling. Ik had mijn bosui na die droomstart dus ook een dagje vrij kunnen geven.

Voorbeeld 7. Gevraagd woord: peper

Uitleg: Standaardopening daten + bosui levert slechts een  klinker op, wel in een groen vakje. Ik zet de klinkerverdubbelaar in en lepel vervolgens, rekening houdend met de misgekleunde medeklinkers (d, t, n, b en s) een prima woord op het bord. Grappig: de tot drie vakjes verhoogde score brengt mij in het groene Epe op de Veluwe. Een beetje peper maakt het eenvoudig af. Netjes, weer een mat in vier.

Met taalgevoel of het voorrecht eventueel gezegend te zijn met een grote woordenschat heeft dit nog maar weinig te maken. Het systeem doet het werk. Zoals de slotcombinatie in het schaakspel soms ook als vanzelf speelt, bijvoorbeeld als alle  stukken op de ideale plekken  staan en het centrum vastligt.

Oh jee, gokken

Voorbeeld 8. Gevraagd woord: zegel. Goed gespeeld, toch verloren!

Uitleg: Het resultaat  van daten + bosui is OK: een groen vakje, hoewel bosui niets toevoegt.  Vraagt uiteraard  om inzet van de klinkerverdubbelaar, dus de volgende invoer moet een woord met twee e’s zijn. Mijn ‘pekel’ levert twee groene vakjes erbij op. Prima! Maar hemel (poging 4) blijkt een hel. Met twee e’s en de l op 2, 4 en 5 zijn er nog veel mogelijkheden om een woord te vormen.

De factor geluk gaat een  rol spelen, besef ik, inmiddels  met de rug tegen de muur. Gevel (poging 5)  is nog een goede keuze. De g is geel, maar in feite groen (hoort hier nu automatisch  op plek 3). Het te raden woord eindigt hiermee op .egel, een lastige egelstelling dus. Die kennen we overigens ook als type schaakstelling (drie rijen-systeem).
Nog één poging over en vijftig  procent kans: de r of de z? (Tegel en kegel vallen als kandidaatzet af wegens de bij eerdere pogingen  misgekleunde t en k).
Leunend op kennis  van de letterfrequentie kies ik uiteraard voor de r, want die letter komt in de Nederlandse taal veel vaker voor dan de z. Fout gegokt dus.
Hiermee eindigt mijn clean streak van 51 overwinningen, meer dan zeven caruanaatjes op rij. (Caruanaatje verwijst naar de ongekende zevenklapper van Fabiano Caruana tegen andere wereldtoppers op het toernooi om de Sinquefield Cup in St. Louis in 2014).

Mijn eerste nederlaag met Daten + bosui. Bij mijn enige eerdere verliespartij speelde ik het spelletje nog gewoon, zonder systeem. Daar ben ik spelenderwijs vanzelf een beetje  ingerold.

Huiskamervraag: bedenk een woord dat op zich niet zo lastig is, maar de speler toch in de problemen kan brengen omdat gokken onvermijdelijk  is.
Antwoord: een spelverloop waarbij .orst op het bord komt. Er zijn negen mogelijkheden voor de beginletter: Het te raden woord kan zijn:  borst, dorst, horst (uit de geologie), korst, morst, norst (overtreffende trap van nors), torst, vorst en worst. Nat gaan op matchpoint, het kan hier makkelijk.

Niet lang getreurd. Ik zie ook een lichtpuntje: ik ben wel de eerste die aantoont dat de strategie van Daten met een bosui niet in alle gevallen tot de overwinning leidt, zelfs niet bij foutloos  spel!?

Mijn systeem staat na het echec met zegel nog wel recht overeind, merk ik gelukkig. De dag erna toont een krachtig herstel  met een overtuigende  mat in drie.

Voorbeeld 9. Gevraagd woord: inval. Die had ik en het was een zoete.

De volgende was moeilijker, maar ik kwam er ongeschonden uit.

Voorbeeld 10. Gevraagd woord: eicel.  

Uitleg: Een woord als eicel is tricky natuurlijk.  Mijn derde poging (imker) levert niets op. Vlieg daarentegen wel: de letter l. Plus  duidelijkheid over de plek van de i: die hoort op twee. En dan is het appeltje ei(celle)tje.

Met afstand mijn mooiste compositie tot nu toe. Ik probeer het meteen tot een gedicht te verheffen, in het nog niet zo bekende genre Poëzie per Ongeluk.

De eicel
ontspringt 
na een date
met de bosui.
Géén  imker en
ook geen vlieg!

Voorbeeld 11,  samen met voorbeeld 12: Mijn Systeem in  volle glorie. Gevraagd woord: schap, o.a. sinds 1887  bekend uit   Hilversums schaakgenootschap.

Schematische weergave van de toepassing van mijn strategie, met inachtneming van andere inzichten.

  1. Standaardopening Daten + bosui, goed voor twee gele treffers.
  2. Derde poging: de klinkerverdubbelaar loopt spaak, scoort geen tweede a,  levert wel nuttige info op. Gezocht nu: een woord met één klinker (de a op 4) dat begint met een s + ergens nog een p.
  3. Als kandidaatzet werk ik een woord uit dat eindigt op een p. (Een p op plek 3 schiet immers niet op, daar past op 2 geen medeklinker voor). Een  woord met p als slotletter  moet beginnen met drie medeklinkers. Eureka! Het is een Scheveninger (mijn ezelsbruggetje voor sch-woorden), bij schakers bekend als variant van het Siciliaans).
    [De wieg van deze variant stond in 1923 in Scheveningen, tijdens een internationaal toernooi. Max Euwe was een van de spelers die de geografisch vreemd klinkende ‘Siciliaanse Scheveninger’ speelde].
  4. Opgelost, niet zozeer door woordkennis maar door logisch redeneren, waarheidsvinding via uitsluiting.

Enkele dagen later had ik weer een Scheveningen-Erlebnis bij een opgave waarin het woord schot was gevraagd. Dat ging zo.

Voorbeeld 12. Gevraagd woord: schot.

Eerste drie pogingen zijn standaard: daten + bosui en  inzet klinkerverdubbelaar leveren het volgende op: duidelijkheid over de klinkers, 1 x de letter o), twee groene vakjes na poging drie plus de misplaatste  t die nu automatisch naar plek 5 kan  verhuizen. Gevraagd dus een woord dat moet beginnen met een s gevolgd door twee medeklinkers. Mijn belangrijkste kandidaatzet was weer een Scheveninger, een sch-woord en dat was in de roos. Als tweede kandidaat hield ik nog  een spr-woord achter de hand: sprot, een haringachtige vissoort, ook wel Noorse sardien genoemd. Had in theorie ook gekund, maar ik had de vis gelukkig al op het droge. Drie medeklinkers op rij zijn ook denkbaar in een str-woord (bv strot), maar niet in deze opgave, wegens de gele t die op plek 2 misplaatst is. Wel in de volgende.

Voorbeeld 13. Gevraagd woord: strak

In het kader van de klinkerverdubbelaar voer ik als derde poging staal in: het resultaat is helder, het woord bevat maar een a. En wel op plaats 4, mooie bijvangst. Dit impliceert een str-woord, een andere medeklinker past immers niet op plek 3. Mijn kandidaatzetten zijn strak, straf en stram. Nu gok ik meteen goed. Je bewust zijn van de mogelijke combinaties van drie opeenvolgende medeklinkers is in dit spelletje zeker nuttig.

In de analyse  kijk ik nog even in de database hoeveel str-woorden van vijf letters er zijn en ook hoeveel Scheveningers. In voer de  stelling met de drie beginletters in. Dit is het resultaat van de digitale woordzoekers: er zijn 28 vijfletterwoorden die beginnen met sch en 12 met str. Misschien nutteloze weetjes die toch belangrijk kunnen zijn. Het hoofd van een schaker zit er waarschijnlijk ook vol mee. Net als met patroonherkenning die in het woordspelletje van pas komt bij het alert zijn op woorden met drie opeenvolgende medeklinkers.

Voorbeeld 14. Gevraagd woord: swing

Eerste twee pogingen leveren de s, n en  i op. Vraagt om inzet klinkerverdubbelaar, maar ik kan geen woord met n, s en twee i´s verzinnen. Ik check de database: klopt, zulke vijfletterwoorden zijn er niet. Dus verder gespeeld zonder klinkerverdubbelaar, die in i-woorden beperkt inzetbaar is. (Eerder lukte het een keer wel, ik probeerde als derde poging nihil en dat was meteen de juiste oplossing). Deze opgave was een lastige, maar bij de vijfde poging had ik geluk (afgedwongen): een uit het Engels overgewaaid sw-woord, niet typisch Nederlands. De datebase hoest er maar vier op: swaps (beursterm), swami (hindi, geestelijk leraar), swing (muziek/dans, golfterm) en swipi (holy moly: een zweepslang).

Voorbeeld 15 (slot). Gevraagd woord: datum

Een bijna hole-in-one ervaring!

Met drie voltreffers meteen bij de eerste poging, inclusief de beginletter. Het gevraagde woord is dan al duidelijk, maar ik doe, om de nakende overwinning een triomf van mijn systeem te laten zijn, toch een bosuitje in de pan. De u bevestigt wat ik al dacht, lekker hoor!

Volgens de statistieken van mijn prestaties heb ik geen scores na slechts 1 of 2 pogingen. Dat zal, als ik mijn systeem toepas ook alleen kunnen optreden  als het te raden woord daten is, voor een hole-in-one.  Of bosui waarvoor slechts twee ‘zetten’ volstaan (net als in het gekkenmat).

Zal waarschijnlijk niet gebeuren. Nu ik mijn honderdste opgave nader en waarschijnlijk uitkom op een score van 98 procent (98 uit 100 daar kan een schaker alleen maar van dromen) ga ik het spelletje vanaf 100 weer gewoon spelen.

Enerzijds om het pure spelplezier terug te krijgen, vergelijk het maar met een schaker die moe wordt van het spelen van steeds maar weer dezelfde uitgekauwde openingsvarianten die soms verder reiken dan de 25ste zet. Die krijgt misschien ook weer zin in gewoon een speelbare stelling, met meer ruimte voor eigen inbreng en creativiteit.

In de tweede plaats wil ik mijn systeem wetenschappelijk schragen door de resultaten van een controlegroep mee te laten wegen. Dus de score van iemand van vergelijkbaar niveau, dat kan ik het beste zelf zijn, maar dan  spelend zonder systeem.

Daten en bosui als een toverformule!  

Andere woorden met dezelfde vijf klinkers en allemaal verschillende medeklinkers zijn ook mogelijk, maar dit bekt lekker en genereert wellicht een relativerende glimlach. Het is immers maar een spelletje. Net als schaken, maar zeg dit nooit tegen een schaker die zojuist een partij heeft verloren.

Misschien vraagt iemand nog pienter: wat als Daten + Bosui geen enkele van de vijf officiële klinkers oplevert, dan ben je nog weinig opgeschoten, toch?

Integendeel. Dan is het  te raden woord al gevonden: crypt. De Nederlandse taal kent slechts twee vijfletterwoorden met alleen de y als (halve) klinker. Het andere woord is thyrs (betekent iets met betrekking tot de wijngod Bacchus), is echter al afgevallen wegens de misgekleunde  t in daten).

Ik vond  het testen en vervolmaken van mijn systeempje lange tijd  leuker dan het spelletje zelf. Maar het allerleukste vind ik dat ik er hier dit stukje over heb mogen  schrijven. Met nogmaals de bevestiging dat leren schaken  vaardigheden oplevert die ook op andere gebieden toepasbaar zijn!

Website HSG Open, juni 2025



k